سلام زیباترین بروز ادب

مردم تمام اقوام و ملل جهان هنگامي که به هم ميxadرسند، براي ابراز محبت خود به يکديگر، نوعي تحيّت دارند که گاهي به شکل لفظي و گاهي به شکل عملي است در جامعۀ اسلامي، «سلام» بزرگxadترين شکل از اشکال تحيّت است و آيۀ شريفۀ 86 سورۀ مبارکۀ نساء؛ "وَإِذَا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهَا أَوْ رُدُّوهَا..."(و چون به شما درودي گفته شد، پس به درودي بهتر از آن يا همان را پاسخ دهيد...) گرچه اين آيه معناي وسيعي دارد امّا مصداق روشن آن، سلام کردن است. بنابراين طبق اين آيه، همۀ مسلمانان موظفند که جواب سلام را به طور عاليxadتر و يا لااقل مساوي گويند. از ديگر آيات قرآن کريم نيز استفاده ميشود که سلام يک نوع تحيّت است. در سورۀ مبارکۀ نور ميxadخوانيم؛ "...فَإِذَا دَخَلْتُمْ بُيُوتًا فَسَلِّمُوا عَلَى أَنْفُسِكُمْ تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُبَارَكَةً طَيِّبَةً..." (...زماني که به خانهxadها وارد شديد، به يکديگر سلام کنيد. اين درودي است از ناحيۀ خدا که مبارک و پاکيزه است...) در اين آيۀ شريفه، سلام به عنوان تحيّت الهي که هم مبارک است و هم پاکيزه معرفي شده است و ضمناً ميتوان از آن استفاده کرد که معني سلامٌ عليکَ در اصل «سلامُ اللّهِ عَلَيک» است، يعني درود پروردگار بر تو باد. خداوند تو را به سلامت بدارد، و در امن و امان باشي. به همين جهت سلام کردن يک نوع اعلام دوستي و صلح و ترک مخاصمه و جنگ محسوب ميشود. دستهxadاي از آيات بيانxadگر آن است که «تحيّت بهشتيان به يکديگر سلام است»؛"...وَيُلَقَّوْنَ فِيهَا تَحِيَّةً وَسَلامًا"و فرشتگان خداوند نيز با سلام از آنxadها استقبال ميxadکنند "دَعْوَاهُمْ فِيهَا سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَتَحِيَّتُهُمْ فِيهَا سَلامٌ و نيز از آيات قرآن کريم استفاده ميشود که تحيّت به معني سلام (يا لفظي معادل آن) در اقوام پيشين بوده است چنان که در سورۀ مبارکۀ ذاريات، در داستان حضرت ابراهيم(ع) ميxadگويد: «هنگامي که فرشتگان مأمور به صورت ناشناس بر او وارد شدند، به او سلام کردند و او هم پاسخ آنxadها را به سلام داد»؛"إِذْ دَخَلُوا عَلَيْهِ فَقَالُوا سَلامًا قَالَ سَلامٌ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ" به علاوه، از اشعار عرب جاهلي نيز استفاده ميشود که تحيّت به وسيلۀ سلام در آن ايام نيز مرسوم بوده است، امّا با دقّت بيxadطرفانه و مقايسۀ عادلانه، تفاوت ميان تحيّت اسلامي که محتواي آن توجه به خدا و دعا براي سلامت طرف مقابل و اعلام صلح و امنيت است با تحيّتxadهاي ديگري که در ميان اقوام مختلف معمول است، روشنxadتر ميشود.

در روايات اسلامي تأکيد زيادي روي سلام شده تا آن جا که از پيغمبر اکرم(ص) نقل شده: «آن کسي که پيش از سلام آغاز به سخن کند، پاسخش ندهيد»و نيز از امام صادق(ع) نقل شده است که ميxadفرمايند: «بخيل کسي است که حتّي از سلام کردن، بُخل بورزد». و امام باقر(ع) فرمودند: «خداوند افشاي سلام را دوست دارد». منظور از افشاي سلام، سلام کردن به افراد مختلف است. در روايت ديگري از رسول خدا(ص) آمده: «سلام تنها مخصوص کساني نيست که انسان با آنxadها آشنايي دارد». از پيامبر(ص) سئوال شد: بهترين عمل کدام است؟ فرمودند: «به ديگران اطعام نما و به کساني که ميxadشناسي يا نميxadشناسي سلام کن»و نيز در احاديث ديگر آمده است که: سواره بر پياده سلام کند، و آنxadها که مرکب گرانxadقيمتxadتري دارند، به کساني که مرکب ارزانxadتري دارند، سلام نمايند. و گويا اين دستور پيامبر(ص) يک نوع مبارزه با تکبر ناشي از ثروت و موقعيتxadهاي خاصّ مادي است و اين درست نقطۀ مقابل چيزي است که امروزه ديده ميشود که تحيّت و سلام را وظيفۀ افراد پايينxadتر ميxadدانند و شکلي از استعمار و استعباد و بتxadپرستي به آن ميxadدهند.

در حالات و سيرۀ پيامبر اکرم(ص) ميxadخوانيم که آن حضرت به کودکان سلام ميxadنمودند. البته اين سخن منافات با دستوري که در بعضي از روايات وارد شده که افراد کوچکxadتر از نظر سني به بزرگxadترها سلام کنند، ندارد. زيرا اين عمل يک نوع ادب و تواضع انساني است و ارتباطي با مسئلۀ اختلاف طبقاتي و تفاوت در ثروت و موقعيتxadهاي مادّي ندارد. در پارهxadاي از روايات آمده است که به افراد رباخوار، فاسق، منحرف و مانند آنxadها سلام نکنيد. البته اين عمل خود يک نوع مبارزه با فساد و انحرافات ديني است مگر اين که سلام کردن به منظور جذب دلxadهاي آنxadها به اسلام باشد. آخرين نکته در اين باب اين که از عمل پيامبر(ص) و سيرۀ گرامي آن حضرت معلوم ميشود که شکل احسن در اسلام چيست؟ در تفسير الدر المنثور اين روايت آمده است که شخصي به پيامبر اکرم(ص) عرض کرد: «السّلامُ عَلَيکَ» حضرت جواب دادند: «السَّلامُ عليکَ و رحمت اللّه». ديگري وارد شد و عرض کرد: «السلام عليکَ و رحمت اللّه» حضرت جواب دادند: «السلام عليک و رحمت اللّه و برکاته»، سومي وارد شد و عرض کرد: «السلام عليک و رحمت اللّه و برکاته»، حضرت فرمودند: «وَ عَلَيکَ» در اين هنگام شخص آخر اعتراض نمود که اي رسول خدا! چرا جواب سلام مرا کوتاه فرمودي؟ حضرت فرمودند: «قرآن کريم ميxadگويد: "تحيّت را به طرز نيکوتري پاسخ گوئيد." امّا تو چيزي باقي نگذاشتي.» پيامبر گرامي(ص) در اين قضيه به دو مورد اول، به نحو احسن و در مورد سوم، به مثل پاسخ فرمودند که معني آن اين است که هر آنچه گفتي، عيناً بر تو باد.